Марока без спынення. Частка 4

— Нават крыху страшна, так? — жартуе Рома, калі мы падыходзім да матацыкла ў дзень ад’езду з Феса.

Цела сапраўды здрыгаецца ад успамінаў пра апошнюю паездку.

Паснедаўшы яйкамі па-берберску — нешта накшталт шакшукі, але ў гліняным тажыне, — мы падхапілі заплечнікі і пайшлі да паркоўкі. Пасля Феса мы мусілі ехаць у Шэфшаўэн, блакітны горад, але пасля дарогі праз зімовы Атлас план змяніўся.

Вырашылі паціху вяртацца ў Маракеш праз узбярэжжа. З добрых навін: скураныя боты нарэшце высахлі. У кроксах пры надвор’і не вышэй за +10°C я адчуваю сябе безабароннай.

Гледзячы, як мужычок грузіць на асла газавыя балоны на крывой сярэднявечнай вулачцы, раптам зразумела, за што, акрамя перапынку, удзячная Фесу: адступіла трывога наконт штучнага інтэлекту.

У Варшаве, калі працуеш у IT і жывеш з энтузіястам вайбкодынгу, тэма глыбокай пашаны да штучнага інтэлекту — захапленне і страх — у паветры пастаянна. Як хутка мы ўсе застанемся без працы? Ці чалавецтву канец? А ў Фесе, назіраючы, як павольна змяняецца ўклад жыцця, можна выдыхнуць. ШІ не ўсюды. Можа, свет яшчэ доўга будзе прадстаўляць сабой дзіўную сумесь розных эпох. З аднаго боку, правыя і рэлігійныя фундаменталісты, з іншага — звышхуткія тэхналагічныя кавалачкі свету. А паміж імі пераходныя тэрыторыі кіберпанку: навокал разруха, а ў руках смартфоны з 5G. Тое Марока, якое бачу я, бліжэй да першага полюса.

Сёння доўга едзем. Едзем па трасе. Едзем праз палі. Едзем праз вёскі з гучнымі муэдзінамі, дымнымі мангаламі і рынкамі з таварамі, раскладзенымі проста на зямлі. Едзем праз смецце. Едзем праз свежапабудаваныя комплексы віл ля мора, у якіх няма абсалютна нічога і нікога. Напэўна, прадаваліся як «элітнае жытло на ўзбярэжжы» — толькі упс, інфраструктуры няма. Едзем праз гарадкі, дзе не бачна жанчын, але бачна мужчын. Яны сядзяць у кафэ, паляць, гуляюць у карты, п’юць каву ці гарбату. Не толькі пенсіянеры, але і маладыя. Відавочна, ім няма чаго рабіць, і яшчэ, падаецца, у іх зусім іншае ўяўленне пра час.

Тут нібы ўсё яшчэ шмат часу. Так, як было ў дзяцінстве, калі дзень бясконцы. Каб быў вольны час у Варшаве, трэба вельмі пастарацца. Таму так дзіўна бачыць тэрыторыі, дзе вольнага часу — да халеры.

Пад вечар прыязджаем у партовы гарадок Эль-Джадзіда, калісьці партугальскі — яго пабудавалі як пункт на шляху ў Індыю. Тут захавалася старая крэпасць XVI стагоддзя, за тоўстымі сценамі якой — жылы квартал. Выглядае як італьянская ці партугальская вёсачка: вузкія вулачкі, сушыцца бялізна, дзеці гуляюць у футбол на плошчы. Засяліліся ў гест з пышнай назвай Art House. У пошуках вячэры адкрыла карту, убачыла пункт у ста метрах — туды і рушылі.

І прыйшлі ў неверагоднае кафэ — такога Марока я яшчэ не бачыла. Кафэ еўрапейскае: стыльны інтэр’ер, мэбля ар-дэко, шклянкі ручной работы, з густам падабраныя карціны ды свежыя кветкі на сталах.

— Прывітанне, — кажа на выдатнай англійскай высокі малады кучаравы хлопец. — Сардэчна запрашаем, мы тыдзень як адкрыліся.
— А ці ты адсюль родам?
— Так, але я 18 гадоў жыў у Францыі і Партугаліі. Даўно марыў адкрыць рэстаран à la французскае бістро. Меню?

Пагутарыўшы, высветлілі, што ён вярнуўся сюды з-за сям’і (цяжка ўздыхнуў), але наогул у яго тут некалькі бізнесаў, адзін з іх — прыватная школа. А кафэ для душы. Цікава, як яму тут жывецца: з аднаго боку, напэўна, па-каралеўску. З іншага — ён тут белая варона. Але так глыбока ў сваіх пытаннях я зайсці не паспела.

Эль-Джадзіда больш лагодная, чым усё, што я бачыла да таго.
Можа, мора, можа, клімат, а можа, развіты турызм робіць сваю справу. За крэпасцю — невялічкі партугальскі раёнчык, які потым ужо перарастае ў звычайны арабскі горад. Нават пасля 8-й вечара на вуліцах шмат жанчын, што для мяне добры знак. У месца ёсць патэнцыял для зачаравання.

Крыху пабрадзіўшы, ідзём спаць — заўтра апошні дзень дарогі.

Звычайна я засмучаюся, калі дарога заканчваецца, але сёння я радуюся. Мы цэлы дзень едзем, гэта апошні рывок, і апошнія дзве гадзіны я зноў пачала спяваць, таму што адлегласць да Маракеша скарачалася невыносна павольна. На пад’ездзе да горада мы вырашылі паесці ў «Макдональдсе» — усё, што трэба ведаць пра ступень энтузіязму.

З гатэлем я, як высветлілася, крыху прамахнулася. Я яго забраніравала яшчэ ў Варшаве, павялася на промаакцыю ад «Букінга». Інакш я б не сялілася зноў у цэнтры медыны — шумна. За пенал 2 на 3 метры мы плацім 60 еўра за ноч. Гледзячы на ​​карцінкі гатэляў да паездкі, я фантазіравала пра тое, што ў Марока будзе як на Балі, дзе часам можна выдатна пасяліцца за смешныя грошы. Але не.

На наступны дзень мы вырашылі схадзіць у музей Іва Сен-Ларана — мадэльер на працягу дзесяцігоддзяў рэгулярна прыязджаў у Марока і паспеў абзавесціся нерухомасцю ў Маракешы і Танжэры. Музей, роўна як і сад з яго асабістай вілай, знаходзіцца ў дарагім і ціхім раёне. Білет трэба купляць мінімум за дзень — месца папулярнае, і ўсюды чэргі.
— А хто гэты тып? — пытаецца Рома, пакуль мы стаім у чарзе ў сад. — У музей якога мы ідзём?
— Іў Сен-Ларан?
— Так, — Роме падабаецца правакаваць маё абурэнне сваёй аўтазаўскай субасобай.
— Мадэльер такі вядомы быў.
— Гэта значыць касцюмы шыў?
— Можна і так сказаць.

У сам музей я вырашыла мужа не цягнуць, абыдземся садам. Тут, дарэчы, мадэльер і пахаваны — дакладней, над садам быў развеяны яго прах.

Сады Мажарэль аказаліся фантастычнымі — уражальнае спалучэнне колеру і буйнай расліннасці з розных куткоў Афрыкі. Пальмы, бамбук, кактусы і яшчэ некалькі дзясяткаў раслін, назваў якіх я не ведаю. Першым уладальнікам саду і вілы быў мастак Жак Мажарэль, які заадно быў аматарам батанікі. Таксама ён стварыў адценне сіняга колеру, якім пафарбаваны дом і які цяпер называецца «сіні Мажарэль». Іў Сен-Ларан казаў, што Марока навучыла яго колеру. Спалучэнне ярка-сіняга — выглядае ён дзёрзка, глыбока і смела, — жоўтага і ўсіх адценняў зеляніны, ды яшчэ і ў промнях заходзячага сонца, прыносіць адчуванне прыемнага візуальнага насычэння і супакаення.

Разглядваючы натоўп — людзі відавочна імкнуцца прыбрацца, калі ідуць сюды, — я зразумела, што мяне засмучае. Занадта шмат бэжавага. Як, калі і чаму бэжавы стаў колерам эліты і багацця?! Мімаволі ўспомніла, што мінулай зімой Ганконг уразіў мяне тым, што мясцовая залатая моладзь была апранута ў аднолькавыя бэжавыя рэчы ад «Шанэль», «Дыёр» і «Гучы». Я нават трошкі пагугліла — і праўда: кажуць, што beige is the color of money. Але тут, у прыстанку мастакоў, якія дзёрзка эксперыментавалі з колерам, бэжавы выглядае неяк асабліва недарэчна.

І вось, наварочваючы пяты круг па садах Мажарэль, я рассеяна думаю пра тое, што мадэльеры ў некаторым сэнсе — гэта людзі, якія служаць прыгажосці. Роўна як і мэйкап-артысты, мастакі, фатографы і іншыя прафесіяналы візуальнага мастацтва. І, мабыць, для мяне дарога — гэта шмат у чым пра тое, каб было прыгожа, візуальна прыгожа. Назіраць эстэтычна прыгожае — адно з галоўных задавальненняў у жыцці.

Сады натхняльныя — я там нават адпачыла. Нічога падобнага я ў Марока да гэтага не бачыла, хаця чамусьці была перакананая, што часта буду сустракаць такія раскошныя пацалункі каланіяльнага часу. Але трэба прызнаць, што Марока аказаўся не такім, якім я яго нафантазіравала.

Раніцай я схадзіла ў чарговы хамам — маё цела крычала ад стомленасці, — і мяне там так расслабіла, што наступныя бліцкрыг-закупы ў медыне я правяла ў самнамбулічным стане. 
Гандаль у Марока — гэта акт камунікацыі, галоўная форма зносін адзін з адным. А значыць, на гэта патрэбныя час і ўвага. У нас было некалькі гадзін да адлёту, і мы пайшлі набываць рэчы ў дом і падарункі. Спіс, здавалася б, невялікі: шклянкі, шахматы, пара сумак, пара дываноў, тапачкі з доўгімі насамі для дачкі сяброўкі. Усё, вядома, зроблена ўручную: захаваныя рамёствы — гэта, безумоўна, ільвіная доля абаяння краіны.

Медына — па сутнасці, велізарны рынак, дзе ўсё прадаецца ў аднолькавых шапіках без цэннікаў. Першы кошт, які табе называюць, гэта ніколі не кошт тавару — гэта запрашэнне да камунікацыі. Таму тактыка прыблізна такая: прыцэньваешся ў двух-трох крамах, у апошнюю чаргу зважаючы на ​​тое, што цябе цікавіць, так даведваешся і параўноўваеш кошты, у трэцяй-чацвёртай ужо пачынаеш гандлявацца і купляеш. Гэта значыць, каб купіць спіс з пяці тавараў, трэба паразмаўляць мінімум з пятнаццаццю людзьмі.

Руліў працэсам Рома — я ўжо была без сіл і згодная на ўсё. Убачыўшы ў нейкі момант ларочак жанчыны, у якім — о цуд! — былі цэннікі, я рынулася да яго і купіла адразу некалькі рэчаў. Не зусім тое, што я хацела, але няхай так, чым яшчэ раз праходзіць праз гандлёвыя смалтокі. Я не асабліва люблю гандлявацца, і здаецца, што разуменне арабскай культуры для мяне закрыта ў тым ліку і таму. Бо іслам у чымсьці культура гандляроў: Мухамед быў купцом, і распаўсюджваўся іслам з караванамі. Гэта асаблівы культурны код і мова камунікацыі, але мяне ён пакідае выключна са сталым адчуваннем таго, што мяне ўвесь час абводзяць вакол пальца.

Потныя, узмыленыя і стомленыя, мы дабраліся да аэрапорта і з палёгкай загрузіліся ў самалёт. Да Варшавы амаль пяць гадзін лёту, і я вырашыла прачытаць аўтабіяграфію Пола Боўлза, каб закрыць для сябе гісторыю з Марока.

Аўтабіяграфія аказалася нечаканай: па яго кнігах я думала, што ён быў пустэльнік і змрочны тып. А аказалася, што яго жыццё — чысты авантурны раман. У 19 уцёк у Парыж, не папярэдзіўшы бацькоў, павінен быў вучыцца ў Пракоф’ева, але перадумаў у апошні момант. Быў пратэжэ Гертруды Стайн, пісаў музыку да спектакляў Тэнэсі Уільямса, да балетаў Далі, сябраваў з Пегі Гугенхайм. У нейкі момант купіў сабе востраў ля берагоў Цэйлона — куды наведваўся Артур Кларк. Правёў гады ў Лацінскай Амерыцы і дзесяцігоддзі ў Марока, дзе гасцявалі яго сябры Гінзберг, Бероўз і Труман Капотэ.

Карацей, мяне ўхістала ад колькасці яго перамяшчэнняў па свеце і падзей.

А яшчэ — божа, якая ж гэта была іншая эпоха! Боўлз увесь час здымаў дамы — дом тут, дом там — з кухаркамі, кіроўцамі і аканомкамі. Ён зарабляў як кампазітар — паспяховы для свайго часу, — але бог ты мой, як жа па-іншаму быў уладкаваны свет. І ён, падобна, ведаў і любіў той свет, які быў злётам свету каланіяльнага.

Нечакана ў канцы яго біяграфіі я прачытала наступнае:

Дзіўна чытаць такое ад Боўлза. Думаю, што гэта не прыкмета свету, а прызнанне яго ўзросту — яму было 62 гады, калі ён напісаў гэтую аўтабіяграфію. Цікаўна і трапятліва разумець, што куміры старэюць. І, магчыма, свет не такі ўжо і асуджаны, калі ў ім расчароўваецца і спрабуе яго пахаваць роўна кожнае пакаленне.

А яшчэ, магчыма, я шукала тое Марока, якога ўжо даўно няма.
Прама як у стылі твораў майго любімага Боўлза, я аказалася еўрапейкай, згубленай у выдатных і бязлітасных пейзажах і разгубленай у правілах чужой культуры, якая не спяшаецца адкрыцца майму цікаўнаму і наіўнаму позірку.

Іншалах.

Фота зроблены Ромай Свечнікавым