Марока без спынення. Частка 3

— Ацані жорсткасць сённяшняга дня ад 1 да 10, — прашу мужа за вячэрай. 
У меню харыра — поліўка з сачавіцы — і парацэтамол. Мы дабраліся да Феса. 
— 9–9,5. Калі я яшчэ жывы, значыць, бал зверху можна дакінуць, — смяецца.
— Вось ты часта гаворыш, што я люблю драматызаваць…
— Але ж ты любіш!
— …але нават калі і люблю, падобна, мы сыходзімся, што сённяшняя дарога была за мяжой дабра і зла.

Да Феса было ўсяго 170 кіламетраў, але праз горы, у якіх ляжыць снег. І не тое што плямамі — ён шчыльна так, грунтоўна ляжыць. Дзьме вецер, і ўвесь час нешта льецца з неба, часам пачынаецца туман. Віды прыгожыя: горныя грады, кіпарысы ў снезе, макакі ў снезе — як жа я здзівілася, убачыўшы іх на пад’ездзе да Іфрана, — і мы, па пояс мокрыя і абсалютна змёрзлыя.

Як аказалася, Іфран — гэта мараканскі гарналыжны курорт, яго часам называюць маленькай Швейцарыяй. Выявіць гэта доследным шляхам зімой на матацыкле — не найлепшая ідэя. У туалеце кафэ, калі Рома пайшоў выліць ваду з чаравікаў, я пайшла выліць ваду з вачэй. Калі ўчора ў мяне былі сілы жартаваць, то цяпер іх няма. Я ўжо за мяжой адчаю — трымаюся толькі таму, што вельмі папрасіў пра гэта Рома, бо яму яшчэ нас везці. Імкнуся лішні раз не думаць пра тое, што гэта мой водпуск.

З цяжкасцю адолеўшы паўдарогі, мы нават абмяркоўвалі, ці не застацца тут начаваць, але прагноз надвор’я кажа, што заўтра будзе яшчэ горш. Нам шчыра не пашанцавала: пяць дзён запар па маршруце было дрэннае надвор’е, а чакаць мы не маглі. Суровасць мараканскага надвор’я аказалася нечаканай, бо, калі ты абмяркоўваеш маршрут з ШІ, ён ніколі не скажа: «Матацыкліст, табе пізда». Ледзь сагрэўшыся, хоць і не высахшы, мы паехалі далей.

Недзе праз гадзіну я пачала спяваць на ўсё горла — рэпертуар эмігранцкага хору SPIEVY прыйшоўся дарэчы. Апошнія тры гады ў Варшаве я ўдзельнічаю ў жаночым хоры, які спявае беларускія паганскія песні і рэпертуар якога зусім нечакана стаў часткай дарогі праз Марока. Я спяваю «Каляду», снег жа вакол, і чамусьці «Купалінку». Калі спяваеш, трэба сачыць за дыханнем, жыватом і дыяфрагмай — адцягвае ад пакут.

Рома потым сказаў, што, калі я мыкала, гэта яго падтрымлівала: з-за ветру і хуткасці слоў чуваць не было.

Неяк мы даехалі да Феса — старажытнага горада і старажытнай жа сталіцы культуры і мастацтваў. Варварства скончылася — гэта зразумела па дамах, інфраструктуры і натоўпе. Фес пачынаецца як звычайны сучасны горад, але вось цэнтр яго, куды мы едзем, — горад старажытны, сярэднявечная медына за крапаснымі сценамі. Мы прыпаркаваліся проста за імі на першай платнай стаянцы, якая трапілася.

Я так-сяк скацілася з матацыкла, дакульгала да рыяда, залезла пад коўдру і паведаміла адтуль, што больш нікуды не паеду. Рома тым часам цярпліва развешваў нашы мокрыя рэчы. Я ездзіла са старым заплечнікам, у мяне прамокла ўсё. У блакноце пацякло чарніла, а на дыване пацякла натуральная фарба і зафарбавала ў зялёны ўсе белыя элементы. У Ромы новы заплечнік — у яго на зайздрасць сухое ўсё.

З-пад коўдры я вылезла толькі каб схадзіць у хамам. Я забраніравала першы, які трапіўся, блізкі да нашага гатэльчыка. Мы спыніліся ў Фес-эль-Балі — старой частцы горада за старажытнымі сценамі. Гэта адзін вялікі рынак на крывых вулачках. Прыгажосць тут — заўсёды за зачыненымі дзвярыма, хамам не выключэнне. Раптам з падваротні па лесвічцы, выкладзенай пліткай, на трэці паверх — у лабірынт з пакойчыкаў, і вось я ўжо ляжу на гарачых камянях у чаканні таго, як сімпатычная мараканка будзе мяне адціраць вяхоткай. На сцяне смешная таблічка на французскай: «У гэтым хамаме ПАРЫ НЯМА!» Я ўдзячная гарачай вадзе, гарачым камяням і мілай мараканцы, таму што да мяне вяртаецца адчуванне цела і хоць нейкае жаданне даследаваць горад.

Галоўнае пасля такой дарогі — не захварэць, таму вырашылі на ўсялякі выпадак зайсці ў аптэку. Папятляўшы па вулачках-крывулачках, спыніліся каля крамы з цьмянай лямпачкай. Пакуль абмяркоўвалі, што ўзяць, аптэкарка раптам выдала нечаканае:
— Ну, што там у вас? — на роднай для яе рускай. — Грып?
Пакуль я падбіраю сківіцу з падлогі, Рома абапіраецца на прылавак і лісліва кажа:
— Пачакайце. Перш чым я вам адкажу, я павінен разгадаць загадку. Як вы?..
— Так выйшла, — адрэзала жанчына.

Купіўшы вітаміны, мы ўзрушана адышлі ад прылаўка і крыху памаўчалі. Мой нос чуе драму: ёй 50+ гадоў, а Марока — гэта ні разу не краіна эмансіпіраваных жанчын. Дапусцім, выйшла сюды замуж — ужо цікава, Фес не самы відавочны выбар. Але вось каб у такім узросце працаваць у такой стомленай аптэцы — гэта відавочна не ад добрага жыцця.

У бок рыяда я, дарэчы, тупаю ў кроксах — скураныя чаравікі абсалютна мокрыя. На вуліцы +5°C.

— Хочаш панюхаць гашыш? — працягвае мне мужык раскрытую далонь, на якой ляжыць кавалачак спрасаванага пылку.
Раніца, п’ю каву каля аднаго з ларочкаў. Такі вось фескі смалток — гашыш тут прапануе кожны першы.

Гашыш пахне скошаным летнім лугам. Здарыўся флэшбэк у часы маёй працы ў Лос-Анджэлесе ў «зялёнай аптэцы»: гашыш я развешвала ў свой першы працоўны дзень. Гэта была легальная праца, дарэчы.

У Марока афіцыйна легалайзу няма, але паляць усё і ўсюды. Гэта і праўда культура гашышу. У Боўлза нават ёсць зборнік апавяданняў пра культуру палення кіфа, напісаны ў 1950-я, калі каланіяльнае Марока яшчэ існавала. Пачынаецца ён з цікавага разважання пра тое, чаму іўдзейска-хрысціянская культура — гэта культура алкаголю, але гэта зусім не так для мноства іншых культур, напрыклад для народаў Паўночнай Афрыкі. Адзін з вобразаў, які я запомніла: зімовымі вечарамі ўся сям’я замыкаецца дома, есць прыгатаванае жанчынамі варэнне з гашышам і некалькі гадзін праводзіць у гісторыях, спеве і смеху. «Каб пачуць гэтую музыку, спачатку патрэбен кіф», — кажуць тут.

Зрэшты, у старой медыне гандлююць не толькі гашышам, усё гандлююць усім: вось разбіраюць курыцу, а вось вісяць адрэзаныя вярблюджыя галовы, вось робяць каву, вось выціскаюць сок з апельсінаў і гранатаў, вось прадаюць дываны, лепшыя цэны для цябе, як мне? give me your best price!, а вось дываны ткуць, вось прапануюць вопратку, шкарпэткі, вышытыя ўручную падушкі, спецыі, тканіны, ніткі, трубкі, тут выбіваюць радкі з Карана на мармуровых надмагіллях, а тут прапануюць натуральную касметыку, усё made in Morocco, а не ў Кітаі — і гэта абаяльна, — а калі прайсці крыху далей — ужо шашлычкі, аладкі, прысмакі, і цябе ўсюды зазываюць, зазываюць, зазываюць.

Фес — інтэнсіўны.

І толькі на другі дзень, калі я глядзела ў акно на сонечную тэрасу чарговага геста, да мяне дайшло, што пры ўсёй інтэнсіўнасці адсутнічае важная частка карцінкі — пахі. Раптам выразна адчула, як у любы іншы сезон пахла б нагрэтым сонечнымі промнямі каменем, крыху пылам ад дываноў, ледзь суха і горка раслінамі ў кадках, як з вуліцы даносіліся б пахі ежы, як рэзка пахлі б спецыі і горка — кава, як рэзка пахла б сырое мяса і, вядома, як смярдзелі б гарбарныя фарбавальні.

Гэта, напэўна, самая вядомая карцінка з Феса. Каменныя чаны з фарбавальнікамі, падобныя на рознакаляровыя соты, дзе з дапамогай ручной працы і курынага памёту апрацоўваюць і фарбуюць шкуры. Па ідэі, фарбавальні павінны смярдзець. Але ў Фесе +5°C, гэта значыць сабачы холад, і адзіны плюс гэтага — амаль няма пахаў.

Як яшчэ я магла б апісаць Фес? Гэта ўсё яшчэ сярэднявечны горад.

У самалёце я пачала чытаць кнігу Боўлза пра Фес — «Дом павука», раман пра паўстанне мараканцаў 1954 года. Боўлз казаў, што пачаў пісаць гэтую кнігу, таму што назіраў, як стары і любімы ім Фес — глыбока сярэднявечны горад — пачаў незваротна мяняцца пад ціскам і французскага каланіяльнага праекта, і самога мараканскага нацыяналізму. Адна з першых сцэн рамана — як амерыканскага пісьменніка эскартуюць дадому па начной медыне, а ён арыентуецца па гуку. Я захапілася музычнасцю апісання, а потым успомніла, што Боўлз быў у першую чаргу кампазітарам.

Фес адчуваецца горадам жывога сярэднявечча да гэтага часу. Я такое перажыванне лавіла толькі ў індыйскім Варанасі. Рома ад сябе яшчэ дадае Джайсалмер.

Медына закансервавана ў чатырох старажытных сценах, увайсці можна толькі праз чацвёра варот. На вежах селяцца буслы — на адной браме я налічыла 8 гнёздаў. Медына не расце ні ўшырыню, ні ўверх, кварталы па-ранейшаму дзеляцца па рамёствах: гарбары, ткачы, гравіроўшчыкі, ганчары. Фес быў цэнтрам гандлю — тут спыняліся караваны на шляху з Сахары — і культуры: тут ёсць некалькі вядомых медрэсэ і мячэцей. Па вечарах мужчыны ў крамах глядзяць футбол, а раніцай апантана чытаюць Каран.

За межамі медыны знаходзіцца Мелах, яўрэйскі квартал, і Віль-Нувель, новы горад французаў. Пакуль мы блукалі па яўрэйскім квартале, нам пачалі шаптаць: сінагогу хочаш паглядзець? Яўрэі беглі сюды ў 1492 годзе пасля Рэканкісты, калі іспанская карона загадала ўсім некаталікам прыняць хрышчэнне або пакінуць краіну. Адсюль і андалузская музыка — яна гучыць у Марока ўжо больш за пяць стагоддзяў. Адмовіўшыся ад праваднікоў, знайшлі па Open Maps нічым не характэрныя дзверы — зразумець, што тут сінагога, немагчыма ніяк, хіба што па двух паліцэйскіх побач, якія заліпаюць у тэлефон.

Наглядчыца, якая дажоўвала бутэрброд, за 20 дырхамаў пусціла нас паглядзець невялікае памяшканне, разлічанае ад сілы чалавек на 50. Тора, імянныя драўляныя крэслы, каляровая плітка са сколамі і цяжкія свяцільні відавочна бачылі тут тых, хто моліцца, ужо вельмі і вельмі даўно. Прастора забыцця.
— Ці ёсць цяпер яўрэі ў Фесе? — пытаецца Рома.
— О не, толькі normal people.

Я аднесла такую ​​характарыстыку да абмежаванага запасу англійскіх слоў.

На сёмы дзень Рома працуе, а я амаль не выходжу з гатэля. Падкочвае стомленасць, і падабаецца пакой — ён амаль на даху, і тут відаць сонца. Звычайна ўсе пакоі ў рыядах размешчаны на галерэі, і ўсе вокны выходзяць ва ўнутраны дворык.

Выходжу толькі за ежай — смузі з фіялетавага кактусу і банана, аладка з курыцай — і ўвечары вырашаю прагуляцца ў мясцовы жаночы кааператыў рамёстваў. Не столькі мне было нешта патрэбна, колькі хацелася падтрымаць жанчын. Жанчыны ў Фесе маглі ўсё жыццё не выходзіць з дома — для іх былі дахі. Іх і цяпер у публічнай прасторы вельмі мала, таму мне асабліва прыемна нешта ў іх купляць ці проста ім усміхацца. Мяне крыху ліхаманіць: уключаю Fever Ride з саўндтрэка да «Пад покрывам нябёс», аказаўся ў тэму.

Кааператыў малюсенькі: ідзе майстар-клас па ткацтве, жанчыны нешта тлумачаць турыстам. О цуд — у іх крамцы ў тавараў ёсць цэннікі! У даважку да кашалька ручной работы за 10 еўра мне выдалі лісцік з тлумачэннем мэты кааператыва і QR-кодам, каб даведацца імя і фота майстрыхі. Ваў.

А побач з кааператывам за непрыкметнымі дзвярыма знайшлося Clock Cafe. Я зайшла і ахнула: вось яна, тая самая ўсходняя казка. Вузкія лесвіцы на другі паверх, жывая музыка, лёгкае гудзенне гасцей, узоры, барэльефы — і відаць, што ўсё сапраўднае і старое. Гэта галоўная асаблівасць медыны, якую я зразумела далёка не адразу: уся прыгажосць і багацце не звонку, а ўсярэдзіне. Дзверы выглядаюць стомленымі і непрыкметнымі, але, калі адчыніш, там можа быць што заўгодна.

Каб сім-сім адкрыўся, трэба ведаць, куды стукацца.