Марока без спынення

Мае плечы ўціснуліся, Роміны расправіліся. Ён увайшоў у рэжым «Аўтаз» — так называўся заводскі раён Мінска, у якім ён вырас, — гэта значыць рэжым пастаяннай гатоўнасці да адпору. А я вырашыла, што, мабыць, наступныя 10 дзён пабуду ў нязвыклым для мяне рэжыме «жанчына пры мужчыне». У еўрапейскім жыцці такі рэжым асабліва не патрэбен, але ў Марока адразу зразумела, што ад гонару мне давядзецца адмовіцца.

Мы прыляцелі ў Маракеш каля сямі вечара і адразу паехалі ў забраніраваны гестхаўс. Ён быў выбраны досыць выпадкова, таму што кошты ў Новы год дзікія, а нам усяго на адну ноч — ужо заўтра мы адпраўляемся ў мотатур па краіне. Аказалася, што гестхаўс знаходзіцца адразу за крапаснымі сценамі Старога горада, на адной з вузкіх крывых вулачак каля медыны, цэнтральнай плошчы і рынку Маракеша. Нас адразу абступілі некалькі жабракоў, а ў нос шыбанула пахам мачы.

Даўно я не бывала ў дзікіх мясцінах.

Кінуўшы рэчы, пайшлі ў бок старога рынку шукаць дзе павячэраць. Рынак бурліць: можна выпіць гарбаты, можна паесці ў адным з рэстаранчыкаў, якія адчайна супрацьстаяць паміж сабой, можна зрабіць сабе малюнкі хной на руках або купіць што заўгодна, ад шлёпанцаў да дываноў.

Паступова карцінка стала выразней, як быццам на паляроіднай фатаграфіі пачалі выяўляцца сілуэты, і першым праступіла дзікае сацыяльнае расслаенне. Вось жанчына з груднічком гандлюе сцяжкамі, якія ляжаць проста на зямлі, — сёлета нарадзілі некалькі маіх блізкіх сябровак, і сэрца балюча ёкае, калі я бачу жабрачак з дзецьмі. А вось міма жабракоў ідзе група страшэнна дарагіх арабскіх жанчын: мяне зачароўваюць іх буйныя формы, смела падкрэсленыя бліскучым адзеннем, якое аблягае, і буйныя рысы твараў, акцэнтаваныя яркай касметыкай.

Я гадаю пра крыніцу іх смеласці, таму што асабіста я даўнютка не адчувала такую ​​аблепленасць мужчынскімі поглядамі самага рознага кшталту, і гэта непрыемна. Адчуваю сябе ўразліва — сукенку, якую я ўзяла з нагоды навагодняга вечара, апранаць не хочацца. Хочацца нацягнуць капюшон на галаву. Магчыма, мне проста трэба прывыкнуць да асаблівасцей арабскага свету.

Сёння 31 снежня, і я не ўпэўнена, ці святкуюць тут Новы год, але народу шмат. Натоўп разнастайны: шмат як турыстаў і мясцовых з дзецьмі, так і небяспечнага віду маладых хлопцаў у бурносах, якія драпежна рассякаюць людскі паток. Ад іх хочацца трымацца далей, таму што ад іх вее асаблівым відам небяспекі, сумессю галечы і злосці. І, хутчэй за ўсё, гашышу, судзячы па іх шкляным вачам.

Гашыш, дарэчы, за вечар прапанавалі разы чатыры, гэта значыць дзесьці раз у гадзіну. Разглядаючы ўзоры на сценах у рэстыку — мудрагелістыя ісламскія арнаменты, — думала пра тое, што гэта відавочна было прыдумана ў змененым стане свядомасці. Іслам і гашыш, падобна, спалучаюцца нейкім асабліва ўдалым чынам.

Маракеш адчуваецца чужым і інтэнсіўным, а якім будзе Марока — пакажуць наступныя дзесяць дзён. Маршрут быў складзены па досведзе рабят, якія робяць тут мотатуры: Маракеш — Айт-Бен-Хаду — Мярзуга — Мідэльт — Фес — Шэфшаўэн і назад. Мы з мужам шмат разоў ездзілі на матацыкле па розных краінах: праехалі Кітай з поўначы на ​​поўдзень, ездзілі па Паўночнай Індыі, не кажучы пра тысячы кіламетраў, наезджаных па Тайландзе, Балі і Яве. Рома любіць кіраваць, а я люблю быць пасажыркай, таму прыгода абяцае быць цудоўнай.

Да таго ж Марока вабіць даўно. Мяне яшчэ і таму, што я люблю творчасць Пола Боўлза, амерыканскага пісьменніка і кампазітара, які шмат дзесяцігоддзяў пражыў у Марока. Мая гісторыя адносін з яго творчасцю пачалася, калі я паглядзела фільм «Пад покрывам нябёс» і выявіла сябе зачараванай як пейзажамі, так і няўяўнай канцоўкай. Боўлз злавесны — і пры гэтым цудоўны. Калі б я паспрабавала ў двух словах апісаць, што мяне прыцягвае ў яго кнігах, я сказала б так: ён дае прыкурыць ад вечнасці.

А палове на дванаццатую пачалі біць салюты, але мы ўжо былі ў ложачку — заўтра рана ўставаць.

«Розавы закат, павярні гэта ўрэмя назат», — раптам пачаў напяваць Рома, гуляючы па Айт-Бен-Хаду, аднаму з апошніх аазісаў перад пачаткам Сахары.

Пасмяяўшыся, падумала, што справа, па-першае, у тым, што на мінарэце мясцовай мячэці буслы зрабілі гняздо, — адразу ёкнула сэрцайка. Па-другое, падчас агляду Айт-Бен-Хаду я ў пэўны момант перайшла на беларускую. Можа, упершыню мясцовыя камяні чулі гэтую мову. Я так раблю альбо па натхненні, альбо калі хочацца адасобіцца ад рускамоўных побач, альбо калі патрэбна звышканцэнтрацыя ўвагі. Цяпер гэта апошняе.

Сёння раніцай і 200 кіламетраў таму мы забралі матацыкл у модным раёне Маракеша — без жабракоў і з кавярнямі трэцяй хвалі — і стартанулі ў бок Айт-Бен-Хаду.

Свеціць сонейка, дарога напаўпустая, назіраць і аглядацца цікава. У пэўны момант дарога пайшла ў гару — мы падняліся ў Атласкія горы, пакрытыя снегам. Калі я адлятала з Варшавы, выпаў прыгожы снег, і я нават трохі засмуцілася, што не паспела атрымаць ад яго асалоду. Дык вось, у гарах Атласа гэта было папоўнена: мы доўга ехалі праз заснежаныя пікі і схілы, на якіх мясцовыя тусаваліся сем’ямі, гуляючы ў снежкі і лепячы снегавікоў. Пахаладала, але норм — мы даволі хутка праехалі горы і спусціліся ў даліну.

Стала трохі нагадваць Арменію з-за старых гор ружова-пясчанага колеру, якія, паміраючы, перараслі ў даліну з пальмамі. Вельмі і вельмі прыгожа воку. Зразумела, чаму гэты рэгіён аблюбавалі кіношнікі: ва Уарзазаце ёсць кінастудыя «Атлас», дзе здымаецца шмат усяго галівудскага. І ў самім Айт-Бен-Хаду таксама: тут здымалі кавалкі «Зорных войнаў», «Гладыятара», «Гульню тронаў» і яшчэ з дзясятак фільмаў.

Сам Айт-Бен-Хаду — гэта ксар, берберская вёска-крэпасць. Знешне — вёска з глінабітных хатак пясчанага колеру, прылепленых адзін да аднаго і да схілу ўзгорка, аддзеленага ракой ад іншай часткі вёскі. Па праўдзе кажучы, гэтае апісанне не перадае прыгажосці месца — дыханне перахоплівае, калі глядзіш на ксар на захадзе і ў ціхім прыцемку. Фантазія лёгка ўяўляе карцінкі таго, як тут было наладжана жыццё некалькі сотняў гадоў таму, калі адсюль сыходзілі караваны ў бок Тамбукту, Малі, — 48−52 дні на вярблюдах праз Сахару. Везлі золата, рабоў, соль; назад — тканіны і спецыі. Гэта было адно з галоўных гандлёвых скрыжаванняў усяго транссахарскага шляху.

Цяпер у Айт-Бен-Хаду здымаюць кіно і водзяць турыстаў. Кожная вулачка і кожны пралёт уяўляюць сабой гандлёвыя рады: ад маек «I love Morocco» да незвычайнай керамікі і карцін. У самім ксары жыве літаральна некалькі сем’яў, астатнія пераехалі ў дамы больш камфортныя, але там усё яшчэ можна пераначаваць за нейкія не самыя маленькія грошы. Даведалася ад палякаў, з якімі пазнаёміліся ў нашым гесце.

Наш гест знаходзіцца ў суседняй вёсцы і называецца «Таман Арт Спэйс»: яго адкрыў усяго 8 месяцаў таму мясцовы мастак. Сказаў, што хоча зрабіць тут арт-рэзідэнцыю і супрацоўніцтва з «Букінгам» — вымушаная часовая мера. Гест малюсенькі, але класны, і відаць, што зроблены з любоўю. У хлопцаў на даху нават маленькая музычная студыя ёсць, каб даваць канцэрты з відам на пустыню. Няхай у іх усё атрымаецца.

Калі я паспрабавала ўдакладніць нешта ў гаспадыні геста, яна некалькі спалохана адказала: «Бербер, бербер», — маўляў, толькі гэтую мову разумею. Берберы — карэнныя народы Паўночнай Афрыкі, каля 33 мільёнаў чалавек, якія размаўляюць на двух дзясятках моў з адной з найпрыгажэйшых пісьмовых сістэм у свеце — тыфінаг. Як арганізавана гэтая мова, я не ведаю, але пісьменнасць мяне калісьці заваражыла настолькі, што ў мяне ёсць татуіроўка на мове туарэгаў, разнавіднасці берберскай. Гэта татуіроўка «Тынарывен» у гонар малійскай групы. Праўда, апынуўшыся на тэрыторыі, дзе рэальна жывуць гэтыя людзі, я сябе адчуваю некалькі недарэчна, як Пені з «Тэорыі Вялікага выбуху» з татуіроўкай «суп».

Да вечара мяне накрыла дзіўная трывога няяснага паходжання. Для пачатку я вырашыла, што трэба паесці і памыцца, каб крыху зазямліцца. Дапамагло не да канца. У нейкі момант дабралася да таго, што гэта пераўзбуджэнне. Яшчэ ўчора раніцай я варыла яйкі на сняданак на кухні ў варшаўскай кватэры, а цяпер я ў пустыні, гляджу на ксар і слухаю арабскую гаворку, у якой не разумею ні слова.

Хуткасць перавышае магчымасці маёй свядомасці. Ад таго і беларуская мова, каб канцэнтравацца.

Спаць пайшлі рана, гадзін у 9. Да матацыкла трэба прывыкнуць.

Я не тое што змерзла — я здранцвела ад холаду. Мы стартавалі каля 9-й раніцы і гадзіны праз паўтары спыніліся ля выпадковага кафэ, каб сагрэцца. У чаканні гарбаты я пайшла скакаць і прысядаць з відам на Атласкія горы, каб неяк аднавіць кровазварот. Мы цяпер у Даліне Руж — адным з галоўных сусветных пастаўшчыкоў ружавага масла ў свеце, у тым ліку для Dior і Chanel. Усё вакол у шыльдах кааператываў, якія здабываюць парфумерныя маслы з кветак. Каля кафэ, дзе мы спыніліся, ёсць крамачка, дзе дзеля мяне дзядуля, які ні на што не разлічваў, змахнуў пыл з кавалачкаў мыла і слоічкаў спрэяў з ружай. Цікава, які тэрмін захоўвання ў такіх тавараў?
Падарожжа на матацыкле дорыць самыя разнастайныя цялесныя адчуванні.

У першую чаргу, вядома, баліць попа. Больш за паўтары — максімум дзве гадзіны без руху правесці складана. Кожны раз, сядаючы на ​​матацыкл, я крахчу: усё яшчэ адчуваю апошнюю трэніроўку ў спартзале, яна якраз была на ногі. Кафы з вушэй прыйшлося зняць, таму што шлем сядзіць на галаве вельмі шчыльна. Навушнік у вуха таксама складана ўставіць: па-першае, цісне, а па-другое, музыку не чуваць, калі едзеш 100 км/г і моцны вецер. Холадна не столькі ад тэмпературы, колькі ад ветру.

Сёння трэба праехаць 350 кіламетраў да Мярзугі, што на мяжы Сахары. Учора мы праехалі Высокі Атлас, які аддзяляе пустыню ад свету, а сёння едзем праз Антыатлас, больш старыя горы, якія знаходзяцца ўнутры пустыннай зоны. Гарадкі рэдкія, дамы невысокія, людзей мала, і ветлівымі яны не выглядаюць. Асноўныя колеры — пясчаны, ружовы, охравы. Асноўная расліннасць — пальмы.

Перад вачыма застылі стоп-кадры. Вось хлапчук чытае кніжку на прыпынку пасярод нідзе. Вось бачу шыльду, дзе на кучы моў, у тым ліку на рускай, напісана «тварог казіны». Вось мы заязджаем у дэпрэсіўны горад, які будуецца, дзе няма нікога, акрамя дзяцей, — потым стала зразумела, што гэта прыгарад і дарослыя ўсе на працы. Вось з’яўляюцца людзі ў турбанах — значыць, набліжаемся да пустыні. На чарговым піт-стопе ў безназоўным мястэчку абмяркоўваем, што зусім незразумела, чым тут жывуць людзі. Атмасфера нуды і вялікая колькасць пунктаў пераводу грошай з-за мяжы — усёбачны інтэрнэт пацвярджае, што многія тут жывуць за кошт пераводаў грошай ад сваякоў у Еўропе.

Пасля абеду горы заканчваюцца, пачынаецца пустыня. Спачатку гэта камяністая шэрая зямля, потым шэра-карычневая, потым карычневая з нейкімі кустамі. Пачынаюць з’яўляцца самаробныя шыльды і знакі, выкладзеныя камянямі прама на зямлі, якія зазываюць у астранамічныя лагеры паглядзець на зоркі ці палюбавацца выкапнёвымі астанкамі ў пустыні.

Падчас прыпынку ў мястэчку Рысані — на рэдкасць нуднае месца — гаспадар рэстаранчыка радасна рэагуе на слова «Польшча», калі я кажу, што жыву там.
— О, а ў нас тут быў польскі геолаг! — радасна кажа ён. 
— Ды ну? — выказваю я здзіўленне. — Нядаўна, так?
— О, гадоў пятнаццаць таму, — бадзёра адказвае мараканец.
Такая вось насычанасць падзеямі ў Рысані. Геолаг тут быў з-за тых самых выкапняў — я высветліла, што рэгіён жыве не толькі за кошт турызму, але і за кошт вывучэння мінералаў і выкапняў, як і нелегальнага гандлю імі.

Бліжэй да захаду на гарызонце пачынаюць віднецца барханы. Іх выгляд прыносіць палягчэнне, таму што манатоннасць пустыні стамляе. І нават экстаз, таму што сюды вельмі хацелася і пустыня на захадзе — гэта неверагодна прыгожа. А потым хоп — дарогу перайшоў вярблюд! Калі гэта прыкмета, то чаго, цікава?

Да захаду прыехалі ў Мярзугу. Гэта турыстычная вёсачка з глінабітных хатак у пачатку Сахары, куды ўсе едуць паглядзець на вялікі пясок. Тут толькі гатэлі, рэнталы квадрацыклаў, дзясятак рэстыкаў і крамак — больш ці менш патрапаных. І мячэць. Калі я дыстанцыйна шукала там жыллё, нічога не зразумела: можна пераначаваць за 7 долараў, а можна за пару тысяч долараў. Як гэта? У вёсцы ёсць звычайныя гатэлі, а ёсць кемпы ў пустыні, гэта значыць намёты прама сярод барханаў рознай ступені раскошнасці. І вось некаторыя з іх дзіка дарагія. Плюс, аказалася, каб даехаць да кемпаў, трэба заплаціць мінімум 100 еўра з чалавека. Маўляў, толькі на вярблюдах ці пазадарожніках.

У выніку я выбрала гатэль прама каля выдмаў. Жыллё ў дарозе звычайна бранірую я — я люблю гатэлі. Мне цікава назіраць за чужымі ўяўленнямі пра дом і ўтульнасць. Нас сустракалі рэшткі навагодніх упрыгажэнняў і el té de bendiciones, зялёная гарбата з мятай. Гаспадар геста пачаў з французскай, я адказала: «English albo Español». На іспанскай пакуль што адказваюць даволі часта.

Цела дрыжыць ад стомы, псіхіка таксама. Зноў ідзём спаць рана.